ರೈತರಿಗಾಗಿನ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ರೈತರೇ ಎದುರಾಳಿಗಳಾದರೆ?

ಕಬ್ಬಿನ ಬೆಲೆಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಬೇಕಾದ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಸಂಘರ್ಷವೇಕೆ? ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಿಂತ ಬಣಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ರೈತರು ಬೀದಿಗಿಳಿಯುವುದು ತಮ್ಮ ಬದುಕಿಗಾಗಿ. ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆಗೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ಬೆಲೆ ಸಿಗಬೇಕು, ಕೃಷಿ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಆದಾಯ ಬರಬೇಕು, ಸರ್ಕಾರ ತಮ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಬೇಡಿಕೆ. ಆದರೆ ರೈತರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದರೆ, ಆ ಹೋರಾಟದ ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿನ ಬೆಲೆ ವಿಚಾರವಾಗಿ ರೈತ ಮುಖಂಡರ ಬೆಂಬಲಿಗರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಘರ್ಷಣೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ಬಣಗಳ ನಡುವೆ ಏಕೆ ಜಗಳವಾಯಿತು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಸಂಘಟನೆಗಳೇ ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಫಲವಾದರೆ, ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅವು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಕಬ್ಬಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಟನ್‌ಗೆ 5,500 ರೂಪಾಯಿ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಂದ 4,500 ರೂಪಾಯಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ 1,000 ರೂಪಾಯಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಈ ಎರಡು ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ರೈತರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಚರ್ಚಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಎಷ್ಟು ಖಚಿತ, ಅದು ಯಾವಾಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಹೊಣೆ ಯಾರದ್ದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಬೇಕು.

ಆದರೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಬೇಕಾದ ಸಭೆಯೇ ಸಂಘರ್ಷದ ವೇದಿಕೆಯಾದರೆ, ನಷ್ಟವಾಗುವುದು ಯಾರಿಗೆ? ರೈತ ಮುಖಂಡರಿಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಸಿದ ರೈತನಿಗೆ ಅದು ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ರೈತರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಹಣ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ರೈತರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರು ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೂ ಹೋರಾಟದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೋರಾಟದ ಗುರಿ ದೊಡ್ಡದೋ, ನಾಯಕತ್ವದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ದೊಡ್ಡದೋ?

ಯಾವುದೇ ಜನಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇರುವುದು ಸಹಜ. ಒಂದು ಗುಂಪು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡ ಹೇರಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸಬಹುದು. ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪು ಮಾತುಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ರಾಜಿಯಾಗಬಹುದು; ಅದೇ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ಹೋರಾಟದ ತಂತ್ರವಾಗಿರಬಹುದು.

ಇವುಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಇಂತಹ ಚರ್ಚೆಗಳೇ ಸಂಘಟನೆಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಚರ್ಚೆಯ ಬದಲು ಪರಸ್ಪರರ ವಿರುದ್ಧ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆರಂಭವಾದರೆ, ಮೂಲ ಸಮಸ್ಯೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಅಪಾಯವಿದೆ. ಹೋರಾಟದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ರೈತರಿಗೆ ದೊರೆತ ಲಾಭದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಳೆಯಬೇಕಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ನಾಯಕನ ಮಾತು ನಡೆಯಿತು, ಯಾವ ಬಣ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿತು ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಳೆಯುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಬಹುದು.

ಬೆಳಗಾವಿಯ ಘಟನೆಯ ಹಿಂದೆ ಇಂತಹ ನಾಯಕತ್ವದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಈಗಲೇ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಘಟನೆ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳೊಳಗಿನ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ನಾಯಕತ್ವದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತದೆ.

ರೈತ ಸಂಘಟನೆಯ ನಾಯಕನಿಗೆ ತನ್ನ ತಂತ್ರವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ತಂತ್ರದಿಂದ ರೈತರಿಗೆ ಆಗುವ ಲಾಭವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಇದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಘಟನೆಯೂ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ವಾದದ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಥಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲಕವಲ್ಲ. ರೈತರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಎಂದರೆ ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಹೌದು.

ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಮಾತು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ

ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನಾಯಕರ ನಡುವೆ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರ ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಒಂದು ಹೋರಾಟದ ಗುರಿ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಆ ಇತಿಹಾಸ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿನ ರೈತ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ಕೃಷಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಬೇಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಿ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಸಂಘಟನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕನಿಷ್ಠ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಸ್ಪರರ ಮಾತು ಕೇಳುವುದು, ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು, ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ಆ ನಿರ್ಧಾರದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಅವುಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.

ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಎಂದರೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.

ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಘಟನೆಗಳೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಾರದು

ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದೆ ರೈತರ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲು ವಿಫಲವಾದರೆ, ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು.

ಆದರೆ ರೈತರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರೈತರ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು, ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನೀಡುವ ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳೂ ತಮ್ಮೊಳಗಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೆಪವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೂಲ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಬಾರದು. ಯಾವ ಪ್ರಸ್ತಾವ ರೈತರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುರಾವೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚಿಸಬೇಕು.

ರೈತರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ಬೆಲೆ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುವಾಗ, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚ, ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಮತ್ತು ಪಾವತಿಯ ಖಚಿತತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿ ಇರಬೇಕು. ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗೆ ಯಾವ ಮಾದರಿ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಘೋಷಣೆಗಳಿಂದಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ.

ರೈತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುವವರಿಗೆ ಇರಬೇಕಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ

ಜನಚಳವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವಕ್ಕೆ ಗೌರವ ದೊರೆಯುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಆ ಗೌರವವು ಜನರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಕೆಲಸದಿಂದ ಬರಬೇಕು. ಸಂಘಟನೆಯ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಮಣಿಸುವುದರಲ್ಲಲ್ಲ; ಜನರ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರಕಿಸುವುದರಲ್ಲಿ.

ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗಲೂ ಇದೇ ಮಾನದಂಡ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು. ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಯಾರು ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟರು ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ. ಯಾರು ಮತ್ತೊಂದು ಬಣವನ್ನು ಮಣಿಸಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಯಾರು ರೈತರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಖಚಿತವಾದ ಲಾಭವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ.

ಒಂದು ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಜನರು ತಮ್ಮ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹೋರಾಟದ ಉದ್ದೇಶ, ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲ. ಅದು ಸಂಘಟನೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ರೈತರ ಹೋರಾಟ ಯಾರಿಗಾಗಿ?

ಬೆಳಗಾವಿಯ ಘಟನೆ ನಮಗೆ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರೈತರ ಹೋರಾಟದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ರೈತರ ಬದುಕಿದೆಯೇ? ಅಥವಾ ರೈತರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲು ಘಟನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಬಣಗಳ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಒಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು: ರೈತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇರಬಹುದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂಸೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಹರಿಸುವುದು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಲ್ಲ.

ರೈತರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ಬೆಲೆ ದೊರಕಿಸುವುದು ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಂಘಟನೆಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರವೂ ಆ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗಬೇಕು. ನಾಯಕತ್ವದ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಬಣಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಆರೋಪಗಳು ರೈತರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿದರೆ, ಹೋರಾಟದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವೇ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಧೈರ್ಯ ರೈತ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ, ತಮ್ಮದೇ ಸಂಘಟನೆಯೊಳಗಿನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯೂ ಬೇಕು. ರೈತರ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದು ಎಂದರೆ ರೈತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ರೈತರಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಏನು ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಡುವುದು.

ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕಾದದ್ದು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಘೋಷಣೆಗಳ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರೈತರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ. ರೈತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೋರಾಟಕ್ಕೂ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಹಕ್ಕು ಜನರಿಗಿದೆ.