ಹೊರಟ್ಟಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ಹೇಳುವ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸತ್ಯ

ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್‌ನಿಂದ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿಯವರೆಗೆ—ಆಯ್ಕೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಪದಚ್ಯುತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರಣ

ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ ಬಸವರಾಜ ಹೊರಟ್ಟಿ ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ 7ರಂದು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿರುವುದು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿತು ಎಂದು ಹೊರಟ್ಟಿ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದು, ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುವ ಸಿದ್ಧತೆಯೂ ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಂತರ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಸಲೀಂ ಅಹ್ಮದ್ ಅವರಿಗೆ ನೀಡುವ ದಾರಿ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ರಾಜಕೀಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವೂ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದಿದೆ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು – ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ ಎಂದರೆ ಯಾರು? ಅವರನ್ನು ಯಾರು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಯಾವ ಅರ್ಹತೆ ಬೇಕು? ಅವರನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಬೇಕೆಂದಾಗ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದೇ? ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸದನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ನಂತರ ಪಕ್ಷದ ಪರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ?

ಹೊರಟ್ಟಿ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ತಂದಿದೆ.

ವಿಧಾನಸಭೆಗೆ ಸ್ಪೀಕರ್, ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಸಭಾಪತಿ

ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಾಸನಾಂಗವು ಎರಡು ಸದನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ—ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತು. ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಸ್ಪೀಕರ್ – ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಚೇರ್ ಮನ್ – ಸಭಾಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ: ಸದನದ ಕಲಾಪವನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಸದನದ ಗೌರವ ಹಾಗೂ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು.

ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2026ರ ಜುಲೈ 22ರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ 38, ಬಿಜೆಪಿ 24, ಜೆಡಿಎಸ್ 6 ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸದಸ್ಯರಿದ್ದರು; ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಸಂಖ್ಯಾ ಸಮೀಕರಣವೂ ಸಭಾಪತಿ ಹುದ್ದೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ಯಾರು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ?

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 178 ರ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿಯೇ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಉಪಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ನೇಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರೇ ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತು ಇರುವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 182 ಪ್ರಕಾರ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಸಭಾಪತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಉಪಸಭಾಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೊರಟ್ಟಿ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಯ ನಂತರ ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ನೇರವಾಗಿ ನೇಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತೇ ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಸದನದಲ್ಲಿರುವ ಬಹುಮತದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ ಅಥವಾ ಮೈತ್ರಿಯು ಯಾರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಸಹಜ.

ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಲು ಯಾವ ಅರ್ಹತೆ ಬೇಕು?

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಸಂವಿಧಾನವು ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ಸಭಾಪತಿಯಾಗಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಹತೆ, ವಯೋಮಿತಿ ಅಥವಾ ಸಚಿವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಹತೆ ಎಂದರೆ ಅವರು ಆ ಸದನದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರಬೇಕು. ಅಂದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರಬೇಕು. ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿ “ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು”, “ಹಿರಿಯ ಶಾಸಕರಾಗಿರಬೇಕು”, “ಕನಿಷ್ಠ ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ರಾಜಕೀಯ ಅನುಭವ ಇರಬೇಕು” ಎಂಬುದು ಸಂವಿಧಾನದ ಕಡ್ಡಾಯ ಅರ್ಹತೆಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅನುಭವ, ಸದನದ ನಿಯಮಗಳ ಅರಿವು, ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಳ್ಮೆ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಮತವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ

ಸ್ಪೀಕರ್ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ ತನ್ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವೂ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸದನದಲ್ಲಿ ಮತದಾನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ, ಸ್ಪೀಕರ್ ಸ್ಥಾನವು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪಕ್ಷಾತೀತವಾಗಿರಬೇಕಾದರೂ, ಅವರ ಆಯ್ಕೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಸ್ವತಃ ರಾಜಕೀಯ ಬಹುಮತದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಮಾಡಬಹುದೇ? ಮಾಡಬೇಕು. ಅದೇ ಸಂಸದೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಆದರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಲೋಪವಾದ ನಿದರ್ಶನಗಳಿವೆ.

ಸ್ಪೀಕರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಂತರ ಅವರು ಪಕ್ಷದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೇ?

ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯ. ಸ್ಪೀಕರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಅವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, ಬಿಜೆಪಿ, ಜೆಡಿಎಸ್ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷದ ಶಾಸಕರಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸ್ಪೀಕರ್ ಆದ ನಂತರ ಅವರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪಾತ್ರವು ಪಕ್ಷದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಅವರು ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಇಡೀ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್. ಅವರ ಮುಂದೆ ಸರ್ಕಾರವೂ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸದನದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ತತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಪೀಕರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರಗಳೇನು?

ಸದನದ ಕಲಾಪವನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ನಡೆಸುವುದು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಯಾರು ಮಾತನಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಬೇಕು, ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆಯೇ, ಸದನದ ಶಿಸ್ತು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡಬೇಕು—ಇಂತಹ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗೆ ಮಹತ್ವದ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

ಸದನದ ವಿವಿಧ ಸಮಿತಿಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರ ನೇಮಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಿದೆ. ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಸದನದ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಪಕ್ಷಾಂತರ ವಿರೋಧಿ ಕಾನೂನು ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸಕರ ಅನರ್ಹತೆ ಕುರಿತ ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಸ್ಪೀಕರ್ ಸ್ಥಾನವು ಕೇವಲ “ಸದನ ನಡೆಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ”ಯ ಸ್ಥಾನವಲ್ಲ; ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದೇ?

ಹೌದು. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 179 ಪ್ರಕಾರ, ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬಹುದು. ಅವರನ್ನು ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಅಂದಿನ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಬಹುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾದ ನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಇಂತಹ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಂಡಿಸಲು ಕನಿಷ್ಠ 14 ದಿನಗಳ ಮುಂಚಿತ ನೋಟಿಸ್ ಅಗತ್ಯ.

ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ. ವಿಧಿ 183 ಪ್ರಕಾರ, ಸಭಾಪತಿಯನ್ನು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಅಂದಿನ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ಬಹುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾದ ನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಹುದು; ಅದಕ್ಕೂ ಕನಿಷ್ಠ 14 ದಿನಗಳ ನೋಟಿಸ್ ಅಗತ್ಯ. ಅಂದರೆ ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯದ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಪದಚ್ಯುತಿ ಒಂದೇ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೊರಟ್ಟಿ ಪ್ರಕರಣ ಇಲ್ಲಿ ಯಾಕೆ ಮಹತ್ವದ್ದು?

ಬಸವರಾಜ ಹೊರಟ್ಟಿ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಭವೀ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು ಎಂಟು ಬಾರಿ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಅವಧಿ 2028ರವರೆಗೆ ಇದೆ.

ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಯ ಹಿಂದೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವಿತ್ತು ಎಂಬ ಆರೋಪವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಮನೆಗೆ ಕರೆಸಿ, ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮುಂಚಿತ ನೋಟೀಸ್ ನೀಡದೆ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ವರದಿಗಳಿವೆ. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಸರಕಾರದ ಈ ನಡವಳಿಕೆಗಳು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಡವಳಿಕೆಗಳೇ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಿಸಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ಸಭಾಪತಿಯ ರಾಜೀನಾಮೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹುದ್ದೆಯ ಬದಲಾವಣೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಸದನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಹುದ್ದೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎತ್ತುತ್ತದೆ.

ಬಹುಮತ ಬದಲಾದಾಗ ಸಭಾಪತಿಯೂ ಬದಲಾಗಬೇಕೇ?

ಇದು ಹೊರಟ್ಟಿ ಪ್ರಕರಣದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಿಜೆಪಿ-ಜೆಡಿಎಸ್ ಮೈತ್ರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಸಂಖ್ಯಾ ಸಮೀಕರಣವಿತ್ತು. ನಂತರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ತನ್ನ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಜುಲೈ 22ರ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ 38 ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಗುಂಪಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸದನದಲ್ಲಿ ಬಹುಮತ ಬದಲಾದ ಪ್ರತೀ ಬಾರಿ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ಸಭಾಪತಿಯನ್ನೂ ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕೇ? ಸಂವಿಧಾನ ಅಂತಹ ಕಡ್ಡಾಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಭಾಪತಿಯ ಅವಧಿ ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರದ ಅವಧಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸದನದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಬಹುಮತ ಬದಲಾಗಿದಾಗ ಹೊಸ ಬಹುಮತ ತನ್ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಾಸ್ತವ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಭಾಪತಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದರೆ ಮುಂದೇನು?

ಸಭಾಪತಿಯ ಸ್ಥಾನ ಖಾಲಿಯಾದಾಗ ಉಪಸಭಾಪತಿ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 184 ಪ್ರಕಾರ, ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿ ಸ್ಥಾನ ಖಾಲಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಪಸಭಾಪತಿ ಆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಉಪಸಭಾಪತಿ ಸ್ಥಾನವೂ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರೊಬ್ಬರನ್ನು ನೇಮಿಸಬಹುದು. ನಂತರ ಪರಿಷತ್ತು ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ಸ್ಥಾನ ಖಾಲಿಯಾದಾಗ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಪಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ.

ಸ್ಪೀಕರ್ ವಿರುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯ ಬಂದಾಗ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಬಹುದೇ?

ಇಲ್ಲ.

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 181 ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಪೀಕರ್‌ರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ನಿರ್ಣಯ ಪರಿಗಣನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್ ಸ್ವತಃ ಆ ಸಭೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಸದನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮತದಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ವಿಶೇಷ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತತ್ವ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಭಾಪತಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ತಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಾವೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಮೂಲ ತತ್ವ.

ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಯಾವುದು?

ಹೊಸ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಹುದ್ದೆಗೆ ಬರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು ಪಕ್ಷದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಮೀರಿ ಸದನದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು. ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದ ಮಸೂದೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಕ ಸಮಯ ನೀಡುವುದು, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು, ಚರ್ಚೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಾಪಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸದನದ ಘನತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಅವರ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಸ್ಪೀಕರ್ ಎಂದರೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ.

ಹೊರಟ್ಟಿ ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಬಿಜೆಪಿ ಅಥವಾ ಬಿಜೆಪಿ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಎಂಬ ರಾಜಕೀಯ ಕನ್ನಡಕದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದರಿಂದ ವಿಷಯದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ: ನಮ್ಮ ಶಾಸಕಾಂಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಹುದ್ದೆಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಬಹುಮತದ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಹುದ್ದೆಗಳೇ, ಅಥವಾ ಸದನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೇ?

ಸಂವಿಧಾನದ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡನೆಯದು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರ ಪ್ರಭಾವ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ಸಭಾಪತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಕೇವಲ “ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿ” ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕಿಂತ ನಿಯಮ, ಅನುಭವ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತತೆ ಮತ್ತು ಸದನದ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾಗಬೇಕು.

ಬಸವರಾಜ ಹೊರಟ್ಟಿ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆ ಈ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಂದು ಸಮಕಾಲೀನ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿ ಯಾರು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೊಸ ಸಭಾಪತಿ ಸದನವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಹುದ್ದೆ ಯಾರದ್ದಾದರೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಕುರ್ಚಿ ಪಕ್ಷದ್ದಲ್ಲ—ಸದನದ್ದು. ಮತ್ತು ಸದನ ಯಾರದ್ದೂ ಅಲ್ಲ—ಜನರದ್ದು.