ಹಬ್ಬ, ಮೆರವಣಿಗೆ, ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರ? ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಿತಿ ಎಲ್ಲಿದೆ?

ಪ್ರಜಾ ಜಾಗೃತಿ | ಸಂವಿಧಾನ • ಕಾನೂನು • ಆಡಳಿತ • ನಾಗರಿಕ ಅರಿವು

ಹಬ್ಬ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆ, ರಾಜಕೀಯ ರ‍್ಯಾಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಇವು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಗಗಳು. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. “ಪೊಲೀಸರು ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದೇ?”, “ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಇದೆಯೇ?”, “ಪೊಲೀಸರು ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಲಾಠಿಚಾರ್ಜ್ ಮಾಡಬಹುದು?”, “ಪೊಲೀಸರು ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬಹುದೇ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾನೂನಿಗಿಂತ ವದಂತಿಗಳೇ ಉತ್ತರವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದೆ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವೇ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೂಡ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಸಭೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಲೇ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂವಿಧಾನಬದ್ಧ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. (Sci API)

ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಏನು?

ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಯಾವುದಾದರೂ ಹಬ್ಬ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು “ತಡೆಯುವುದು” ಅಲ್ಲ. ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಜನರ ಜೀವ, ಆಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವರ ಮೂಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.

ಕರ್ನಾಟಕ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾಯ್ದೆ, 1963ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆ ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆ ತಪ್ಪಿಸುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತು ಕಾಪಾಡುವುದು, ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಇತರ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಇವೆ. (India Code)

ಹೀಗಾಗಿ “ಪೊಲೀಸರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದರೆ ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವಿರೋಧಿಗಳು ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಬಹಳ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸುಗಮವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದೇ?

ಹೌದು, ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒಂದೇ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ, ತುರ್ತು ವಾಹನಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ, ಜನಸಂದಣಿ ಅಥವಾ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ಘರ್ಷಣೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಪೊಲೀಸರು ಸೂಕ್ತ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಕರ್ನಾಟಕ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಭೆಗಳ ವರ್ತನೆ, ಮಾರ್ಗ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿ ಉಂಟಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. (India Code)

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನಿಷೇಧಿಸುವುದು ಒಂದೇ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಸುರಕ್ಷತೆಯಂತಹ ಸಮಂಜಸವಾದ ಕಾರಣ ಇರಬೇಕು.

“ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು” ಎನ್ನುವುದು ಕಾನೂನಲ್ಲ

ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಮೈದಾನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಕಾನೂನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ಸಂಘಟನೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಕೇವಲ ಆ ಸಂಘಟನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಕಾನೂನು, ಅಧಿಸೂಚನೆ, ಸಕ್ಷಮ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆದೇಶ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ವಾಸ್ತವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಷರತ್ತುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರವು “ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಧಿಕಾರ”ವಲ್ಲ; “ಕಾನೂನಿನಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರ”.

ಹಾಗಾದರೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗೆ?

ಇದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 35ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿ ಅಥವಾ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರವು ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಲ್ಲ. (India Code)

ಇದೇ ರೀತಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಪಾಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿ ಭಂಗ ಅಥವಾ ಗಲಭೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, 2023ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 163 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ, ಉಪವಿಭಾಗಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ದಂಡಾಧಿಕಾರಿ ಲಿಖಿತ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ಇಂತಹ ಆದೇಶ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದು ಎರಡು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿರುವ ಷರತ್ತುಗಳಂತೆ ಅವಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು. (India Code)

ಹೀಗಾಗಿ “ಸೆಕ್ಷನ್ 163 ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬೇಕಾದಂತೆ ನಿಷೇಧಿಸಬಹುದು” ಎನ್ನುವುದು ಸರಿಯಾದ ಅರ್ಥವಲ್ಲ.

ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಗುಂಪು ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ

ಇದು ನಾಗರಿಕರು ಹಾಗೂ ಪೊಲೀಸರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಐವತ್ತು ಜನರು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಅಕ್ರಮ ಗುಂಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟುಮಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವ ಗುಂಪಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬೇರೆ.

ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 148ರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಕ್ರಮ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುವ ಐದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ದಂಡಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಠಾಣೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿರುವ ಕೆಲವು ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಆದೇಶ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇದೆ. (India Code)

ಆದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ “ಐದು ಜನ ಸೇರಿದರೆ ಪೊಲೀಸರು ಚದುರಿಸಬಹುದು” ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಸೆಕ್ಷನ್ 148ರಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ಸಭೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಎಂಬ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ.

ಪೊಲೀಸರು ಯಾವಾಗ ಬಲಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು?

ಪೊಲೀಸರ ಬಲಪ್ರಯೋಗವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಯ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರಬಾರದು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಅಪಾಯದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಗತ್ಯ ಮುಖ್ಯ. ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಗುಂಪನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮೀರಿದ ಪೊಲೀಸ್ ಬಲಪ್ರಯೋಗವನ್ನೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದೆ. (Sci API)

ಆದ್ದರಿಂದ “ದೊಡ್ಡ ಜನಸಮೂಹ” ಎನ್ನುವುದು ಮಾತ್ರ ಬಲಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾರಣವಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪು, ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಗುಂಪು, ಹಿಂಸೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಈಗಾಗಲೇ ಹಿಂಸಾಚಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಗುಂಪು—ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು. ಕಾನೂನು ಕೂಡ ಇದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದರೆ?

ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾದರೆ ಪೊಲೀಸರ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜನರ ಜೀವ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಗೆ ಅಪಾಯವಿದ್ದಾಗ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪೊಲೀಸರ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 148 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಬಹುದು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾಗಿ, ನಾಗರಿಕ ಬಲದಿಂದ ಸಭೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮಗಳಿಗೂ ಸಂಹಿತೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸೆಕ್ಷನ್ 149 ಮತ್ತು 150 ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. (India Code) ಅಂದರೆ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ “ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಏನು, ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ ಯಾವಾಗ” ಎಂಬುದಕ್ಕೂ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸರ ಪಾತ್ರ

ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳು ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಹಕ್ಕು, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರಸ್ತೆ, ಸಂಚಾರ, ಶಬ್ದ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳು…ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಪೊಲೀಸರು ಒಂದು ಸಮುದಾಯದ ಪರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದಾಯದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಅವರ ಪಾತ್ರವಲ್ಲ. ಕಾನೂನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಎರಡು ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ, ಸಮಯ ಬದಲಿಸುವುದು, ಮಾರ್ಗ ಬದಲಿಸುವುದು, ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್ ಹಾಕುವುದು ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಾಗಿಸುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕ್ರಮಗಳಾಗಬಹುದು. ಇಂತಹ ಕ್ರಮವನ್ನು “ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕಿನ ವಿರೋಧ” ಎಂದು ತಕ್ಷಣ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನೂ ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆ ಕೂಗಬಹುದೇ?

ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವುದು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೂಡ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಕೂಗುವ ಹಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಮಾತು ಅಥವಾ ಕೃತ್ಯವು ಕಾನೂನಿನಿಂದ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಂತಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. (Sci API)

ಹೀಗಾಗಿ ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ನ ಪ್ರಶ್ನೆ “ನನಗೆ ಈ ಘೋಷಣೆ ಇಷ್ಟವಿದೆಯೇ?” ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ “ಈ ಕೃತ್ಯ ಕಾನೂನನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ? ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ವಾಸ್ತವ ಅಪಾಯವಿದೆಯೇ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಬೇಕು.

ಪೊಲೀಸರ ಕರ್ತವ್ಯ ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ದಿನ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ

ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬ, ಮೆರವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾದ ನಂತರ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯಬಾರದು. ಮಾರ್ಗ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಜನಸಂದಣಿ ಅಂದಾಜು, ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ತುರ್ತು ವಾಹನಗಳ ದಾರಿ, ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಸುರಕ್ಷತೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು, ಅಪಾಯದ ಸ್ಥಳಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಬ್ಯಾರಿಕೇಡ್, ಪೊಲೀಸ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಂಘಟಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂಚಿತ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಭಾಗ.

ಒಳ್ಳೆಯ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದರೆ ಗಲಭೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಗಲಭೆ ಸಂಭವಿಸದಂತೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು.

ನಾಗರಿಕರು ಪೊಲೀಸರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದೇ?

ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ಪೊಲೀಸ್ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ನಾಗರಿಕರು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ಆದೇಶ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಇದೆ.

ಒಂದು ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ “ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಕೇಳಬಹುದಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

ಯಾವ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಬಂಧ?
ಯಾವ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆದೇಶ?
ಯಾವ ಷರತ್ತು ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿದೆ?
ಯಾವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾರಣವಿದೆ?

ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಪೊಲೀಸರೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲ. ಕಾನೂನಿನ ಅರಿವಿನಿಂದ ನಾಗರಿಕರಾಗುವುದು.

ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರವೂ ಕಾನೂನಿನ ಒಳಗೇ

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆ, ಹಬ್ಬ, ಮೆರವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯೂ ಇದೆ.

ಅವರು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಸಂಚಾರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬಹುದು. ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದವರ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲೂ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದು.

ಆದರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ರಾಜಕೀಯ ಒಲವು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಯಾರ ಮೇಲಾದರೂ ಇರುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಸಮಾಧಾನವು ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರದ ಮೂಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರುವಂತೆ, ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದು. (Sci API)

ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು—ಎರಡೂ ಸಂವಿಧಾನದ ಒಳಗೆ

ಹಬ್ಬ ಆಚರಿಸುವ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮಾಡುವ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಹಕ್ಕಿದೆ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಹಕ್ಕಿದೆ. ತುರ್ತು ವಾಹನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಬೇಕು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಜೀವ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು.

ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ರಾಜ್ಯದ್ದು. ಆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನೆಲಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಒಬ್ಬರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೊಲೀಸರ ಕೆಲಸ ಜನರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ; ಕಾನೂನಿನ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಎಲ್ಲರ ಹಕ್ಕುಗಳೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ಅದೇ ರೀತಿ ನಾಗರಿಕರ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಪೊಲೀಸರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಲ್ಲ; ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಾನೂನಿನ ಅರಿವು ಹೊಂದಿರುವುದು.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕಾನೂನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿದೆ.

ಸೂಚನೆ: “ಪ್ರಜಾ ಜಾಗೃತಿ” ಸರಣಿಯ ಈ ಲೇಖನವು ಸುದ್ದಿ (News) ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ (Views) ಅಲ್ಲ. ನಾಗರಿಕ ಅರಿವು ಮತ್ತು UPSC, KAS ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಲೇಖನವಾಗಿದೆ.