(25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1924 – 16 ಆಗಸ್ಟ್ 2018)
ಅವರು ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿ ಪೀಠವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆ ಕ್ಷಣ. ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ದೇಶದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಅವರ ಫೋಟೊ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇಕೆ ತೆಗೆದಿದ್ದೀರಿ? ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ಫೋಟೊ ಹಾಕಿ ಎಂದು ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರಿಂದ ಕ್ಷಮೆಯಾಚನೆ ಮಾಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ನೆಹರೂ ಫೋಟೋ ಹಾಕಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಇನ್ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ ಅವರೇ ಅಜಾತಶತ್ರು ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ದಿವಂಗತ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ. ನೆಹರೂ ಅವರು ಸಹ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ ವಾಜಪೇಯಿಯವರ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಭಾವ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎನ್ನುವುದು ಹಲವು ಸಲ ಸಾಬೀತಾಗಿದ್ದು ಇತಿಹಾಸ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದಾಗ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಇವತ್ತು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತ? ಎಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾದ ನಾಯಕನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅವರು ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಮುತ್ಸದ್ದಿ. ತೀವ್ರ ವೈಚಾರಿಕ ಧ್ರುವೀಕರಣಗಳು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೂ, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಘೋಷಣೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನವು ಸಾಧನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಜನತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿರಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉತ್ತರವಾಗಿದೆ.
ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ, ಅವರನ್ನು ಕೇವಲ ಬಿಜೆಪಿ ಅಥವಾ ಎನ್ಡಿಎ ನಾಯಕನ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದುದು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ರಾಜಕೀಯ ನಿಲುವು—ವಿರೋಧವನ್ನು ಶತ್ರುತ್ವವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಿಲುವು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೇ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ರಾಜಕೀಯ ಧಾರೆಯೊಳಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು.
ಸಂಘರ್ಷಪೂರ್ಣ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮದ ನಾಯಕತ್ವ
ವಾಜಪೇಯಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಾಗ್ವಾದ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕ ಕಠೋರತೆ ಸಹಜವಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವರ ಭಾಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿಲುವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಭಾಷೆಗಿಂತ, ಸಂಸತ್ತಿನ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಚರ್ಚೆಯ ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಅವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದರು. ಇದು ಅವರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭ ನೀಡದ ಸಂದರ್ಭಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೂ ಅವರು ಈ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಸಂಯುಕ್ತ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ರಾಜಕಾರಣ
ಎನ್ಡಿಎ ಸರ್ಕಾರವು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ೨೩ ಪಕ್ಷಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಕಠಿಣ ಆಜ್ಞಾಪನೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಅದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ನಿರ್ಣಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಧಾನಗತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಗೌರವವನ್ನು ಅವರು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದು ಆಡಳಿತದ ತ್ವರಿತತೆಗೆ ಮಿತಿಯಾಯಿತು ಎಂಬ ಟೀಕೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಜನತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು.
ಧೈರ್ಯದ ತೀರ್ಮಾನಗಳು, ಸಂಯಮದ ಭಾಷೆ
ಪೋಖ್ರಾನ್ ಅಣುಪರೀಕ್ಷೆಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಂತ್ರಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಧೈರ್ಯ ಬೇಡುವ ತೀರ್ಮಾನಗಳು. ಆದರೆ, ಈ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುವಾಗ ವಾಜಪೇಯಿ ಅಹಂಕಾರದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಅವರ ಧ್ವನಿಯ ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲ, ನಿರ್ಣಯಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಲ್ಲಿ ಇತ್ತು.
ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯ ದೃಷ್ಟಿ
ಪಾಕಿಸ್ತಾನದತ್ತ ಬಸ್ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸಂವಾದದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ನಿಲುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು. ಇವುಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಟೀಕೆಗಳೂ ಬಂದವು. ಆದರೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ದುರ್ಬಲತೆಯ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ಅದು ರಾಜಕೀಯ ಧೈರ್ಯದ ಪರಿಪಕ್ವ ರೂಪ. ಸಂಘರ್ಷದ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಸಂವಾದದ ಅವಕಾಶ ಹುಡುಕುವ ಈ ಮನೋಭಾವವೇ ಅವರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನರನ್ನಾಗಿಸಿತು.
ಆಡಳಿತದ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಓದು
ವಾಜಪೇಯಿ ಆಡಳಿತವು ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಒಳನಾಡು ನೀತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸರ್ಕಾರ ಇನ್ನಷ್ಟು ದಿಟ್ಟವಾಗಿರಬಹುದಿತ್ತು ಎಂಬ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿವೆ. ಆದರೆ, ಈ ಟೀಕೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ, ಅವರ ಆಡಳಿತವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಂಪರೆ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಘೋಷಣೆಯಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜಕೀಯ ನಡೆ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ವಿರೋಧಿಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಗೌರವ, ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ರಾಜಕೀಯ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಗುಣಗಳೇ ಅವರನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ.
ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕಾದದ್ದು ಕೇವಲ ಅವರು ಏನು ಸಾಧಿಸಿದರು ಎಂಬುದರಿಂದಲ್ಲ; ಅವರು ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಿದರು ಎಂಬುದರಿಂದ. ಅವರು ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಕಟುವಾಗಿಸದೆ ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸಿದರು; ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿಸಿದರು. ಅಧಿಕಾರ ಕಾಲಾತೀತವಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ರೂಪ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.