ಜಂತರ್ ಮಂತರ್: ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೋರಾಟಗಳ ಸಂಕೇತ

ಲೇಖನ ಸರಣಿ: ಸ್ಥಳ ಪರಿಚಯ, ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ
ಭಾಗ – ೧

“ಜಂತರ್ ಮಂತರ್” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದರೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಮಾರಕ. ಕಾಲಗಣನೆ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆ, ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾಗಿ ಅಳೆಯಲು ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್.

ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದೆಹಲಿಯ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಮತ್ತೊಂದು ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅದು ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ, ಜನರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಒಂದು ಕಡೆ ವಿಜ್ಞಾನ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ—ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅಪರೂಪದ ತಾಣವೇ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಎಂದರೇನು?

“ಜಂತರ್ ಮಂತರ್” ಎಂಬುದು ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಸಮೂಹ. ಇದು ದೇವಾಲಯವಲ್ಲ, ಇದು ಅರಮನೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಇದು ಮಂತ್ರ-ತಂತ್ರಗಳ ಸ್ಥಳವೂ ಅಲ್ಲ. ಇದು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬೃಹತ್ ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ. ಇಂದಿನ ದೂರದರ್ಶಕಗಳು (Telescopes), ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೆನ್ಸರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಗ್ರಹಗಳು ಬರಲಿಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಭಾರತೀಯ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಾನ, ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಋತುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲು ಇಂತಹ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಜಂತರ್ ಮಂತರ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ

“ಜಂತರ್” ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದ “ಯಂತ್ರ” ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. “ಮಂತರ್” ಎಂಬುದು “ಮಂತ್ರ” ಅಲ್ಲ. ಇದು “ಮಾಪನ” ಅಥವಾ “ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದರೂಪದಿಂದ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ = ಅಳತೆ ಮಾಡುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹ. ಅಂದರೆ, “Instrument for Astronomical Observation”

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಯಾರು?

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ಹಿಂದಿರುವ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಹಾರಾಜ ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯ. ಆತ ಕೇವಲ ರಾಜನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಒಬ್ಬ ಗಣಿತಜ್ಞ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ, ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದರು.

1688ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯರು ಅಂಬರ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜರಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ಜೈಪುರ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪಂಚಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅರಬ್, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಗೊಂದಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಅವರು ಸ್ವತಃ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾದ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂದಾದರು.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ಉದ್ದೇಶ

ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯರ ಉದ್ದೇಶ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು :-

• ಸಮಯವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಳೆಯುವುದು
• ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು
• ಗ್ರಹಗಳ ಸ್ಥಾನ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದು
• ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ
• ಪಂಚಾಂಗದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು
• ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು

ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯೋಜನೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಐದು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ಗಳು

ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯರು ಭಾರತದ ಐದು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

೧. ದೆಹಲಿ

ನಿರ್ಮಾಣ: 1724

ಮೊದಲ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್.

ಇಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂಕೇತ.

೨. ಜೈಪುರ

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು.

ಅತ್ಯಂತ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ.

ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣವಾಗಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದೆ.

೩. ಉಜ್ಜಯಿನಿ

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಖಗೋಳ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಉಜ್ಜಯಿನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು.

೪. ವಾರಾಣಸಿ

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಗಮ.

೫. ಮಥುರಾ

ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇಂದು ಅದರ ಮೂಲ ರಚನೆ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

ದೆಹಲಿಯ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್

ಭಾರತದ ರಾಜಧಾನಿಯ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ 1724ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಸಂಸತ್ ಭವನ, ಕನಾಟ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಇದು ಸಹಜ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಮೂಲತಃ ಇದು ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉಪಕರಣಗಳು

ಇಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವು : –

ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಯಂತ್ರ

ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯ ಗಡಿಯಾರ (Sundial). 27 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಸೂರ್ಯನ ನೆರಳಿನ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮಯವನ್ನು ಕೇವಲ 2 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ನಿಖರತೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ! ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾದ ಸಮಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಜಯಪ್ರಕಾಶ ಯಂತ್ರ

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಪಕರಣ. ಅರ್ಧಗೋಳದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಈ ಉಪಕರಣವು ಆಕಾಶದ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಖಗೋಳ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು.

ರಾಮ ಯಂತ್ರ

ಗ್ರಹಗಳ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಸೂಚಿ ಕೋನಗಳನ್ನು (Azimuth) ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುವ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ರಚನೆ.

ಮಿಶ್ರ ಯಂತ್ರ

ವಿವಿಧ ಖಗೋಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಉಪಕರಣ. ಈ ಯಂತ್ರವು ವರ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ದಿನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ವಿಜ್ಞಾನ

ಇಂದು ನಮ್ಮ ಬಳಿ GPS, ಉಪಗ್ರಹಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಗಡಿಯಾರಗಳು, ಅಣು ಗಡಿಯಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಸುಮಾರು 300 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇವು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು, ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಮಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು, ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಋತುಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಮಾನವ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಅದ್ಭುತ ಸಾಧನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಏಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬೇಕು?

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ. ಇದು

• ವಿಜ್ಞಾನದ ಇತಿಹಾಸ
• ಭಾರತೀಯ ಗಣಿತ ಪರಂಪರೆ
• ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
• ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನ
• ರಾಜಮನೆತನದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ

ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಜೀವಂತ ಪಾಠಶಾಲೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಂಶೋಧಕರು, ವಿಜ್ಞಾನಾಸಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ತಪ್ಪದೇ ಭೇಟಿ ನೀಡಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು.

ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ

• ಸ್ಥಳ: ಸಂಸತ್ ಮಾರ್ಗ, ನವದೆಹಲಿ (ಕನಾಟ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಸಮೀಪ)
• ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದಾದ ಸಮಯ: ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೬ ಗಂಟೆಯಿಂದ ಸಂಜೆ ೬ ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ, ವಾರದ ಎಲ್ಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ
• ವಿಶೇಷ: ಸೂರ್ಯೋದಯ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರೆ ಸಮ್ರಾಟ್ ಯಂತ್ರದ ನೆರಳಿನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬಹುದು

ಇಂದು ಅನೇಕರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಗುರುತು ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಗಣಿತ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಾರತೀಯರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ.

ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಹೇಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು? ಯಾವ ಯಾವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು? ಇಂದಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏನು? ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಈಗ ಯಾವ ನಿಯಮಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೋಣ.

(ಭಾಗ – ೨ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ…)