ಜಂತರ್ ಮಂತರ್: ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೋರಾಟಗಳ ಸಂಕೇತ

ಭಾಗ – ೨

ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ…

ಸುಮಾರು ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವಾಗಿಯೇ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಳವಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಪಾತ್ರವೂ ಬದಲಾಯಿತು.

ಸಂಸತ್ ಭವನ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನ, ವಿವಿಧ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ, ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ಬಯಸಿದ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ರೈತರು, ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು, ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ಗೆ ಆಗಮಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳ, ನಂತರ ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಆಲಿಸುವ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು?

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆಡಳಿತದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವುದು ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯಬೇಕಾದರೆ ಸಂಸತ್ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ ಸಮೀಪವೇ ಜನರು ಸೇರುವ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಕ್ರಮೇಣ “ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳ” ಎಂಬ ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಕಂಡ ಪ್ರಮುಖ ಚಳವಳಿಗಳು

ಕಳೆದ ಹಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜಕೀಯದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದವು.

ಅನ್ನಾ ಹಜಾರೆ ಅವರ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿ

2011ರಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಸೇವಕ ಅನ್ನಾ ಹಜಾರೆ ಅವರ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಜನಲೋಕಪಾಲ್ ಮಸೂದೆಗಾಗಿ ನಡೆದ ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಈ ಚಳವಳಿಯು ಯುವಜನತೆ, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಗೆ ತಂದಿತು. ನಂತರ ಇದೇ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಿಗೂ ದಾರಿ ತೆರೆದಿತು.

ನಿವೃತ್ತ ಯೋಧರ “ಒನ್ ರ್ಯಾಂಕ್, ಒನ್ ಪೆನ್ಷನ್”

ಸೈನಿಕರ ಪಿಂಚಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಕೋರಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾಜಿ ಯೋಧರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಹೋರಾಟ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಗಮನ ಸೆಳೆದು, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಗಳ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು.

ರೈತರ ಹೋರಾಟಗಳು

ದೇಶದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳ ರೈತರು ಕೃಷಿ ಬೆಲೆ, ಸಾಲಮನ್ನಾ, ಬೆಳೆ ವಿಮೆ, ಕೃಷಿ ಕಾನೂನುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬೇಡಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ರೈತರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು.

ಮಹಿಳಾ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ ಹೋರಾಟ

2023ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಿಳಾ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಕುಸ್ತಿ ಫೆಡರೇಷನ್ ವಿರುದ್ಧ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳದ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕ್ರೀಡೆ, ಮಹಿಳಾ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಜವಾಬ್ದಾರಿತನದ ಬಗ್ಗೆ ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಇದು ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರು

ಸರ್ಕಾರಿ ನೇಮಕಾತಿ, ಪರೀಕ್ಷಾ ಅಕ್ರಮಗಳು, ಉದ್ಯೋಗ, ಮೀಸಲಾತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ, ವೇತನ, ಪಿಂಚಣಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಿವೆ.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತವೇ?

ಇಲ್ಲ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವಾಹನ ದಟ್ಟಣೆ, ಭದ್ರತೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಹಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧಗಳೂ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಷರತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಇಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ, ಸಮಯ, ಭಾಗವಹಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಸ್ಥಾನ

ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಕೇವಲ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜನರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಕೂಡ ಅದರ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಆ ಹಕ್ಕಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರೈತನ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸಿದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸಿದೆ. ಸೈನಿಕನ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಜೀವಂತ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ಟೀಕೆಗಳೂ ಇವೆ

ಆದರೆ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಕುರಿತು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ:

• ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
• ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸ್ಥಳವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
• ಕೆಲ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹೇಳುವುದು:

“ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಉಳಿಯಬೇಕು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಂವಾದ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ.”

ಈ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ.

ಪ್ರವಾಸಿಗರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯ

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ರಚನೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಲ್ಲ. ಅವರು ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜನಾಂದೋಲನಗಳ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಸಹ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವುದು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ವಿಶೇಷತೆ.

ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ನಮಗೆ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಮಾಜವು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರವೂ ಗೌರವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಆಲಿಸುವ ವೇದಿಕೆಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಗತ್ಯ.

ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಅದು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.

ಇಂದು ಅದು ಕೇವಲ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ; ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಕೇತ, ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸಂಕೇತ, ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಕೇತ.

ಕ್ಷಿಪ್ರ ಮಾಹಿತಿ

ಸ್ಥಳ: ನವದೆಹಲಿ

ನಿರ್ಮಾಣ: 1724

ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು: ಮಹಾರಾಜ ಸವಾಯಿ ಜಯಸಿಂಗ್ ದ್ವಿತೀಯ

ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ: ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಯದ ನಿಖರ ಅಳತೆ

ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ಗಳು: ದೆಹಲಿ, ಜೈಪುರ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ವಾರಾಣಸಿ ಮತ್ತು ಮಥುರಾ

ವಿಶೇಷತೆ: ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಥಳ

“ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಭಾರತದ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪಯಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ.”